Güneydoğu Anadolu'da bir Ege (3/5)

Güneydoğu Anadolu'da bir Ege (3/5) - (1.2.2002)

22 Haziran 2001, Cuma 
 
MARDİN (2)
 
<H1>Deyr-ül Zafaran</H1>
‘Safran’ın Yeri’. Mardin’den 7 km. uzaklıkta. Papaz Gabriel’e bayıldım! Fotoğraf çekmekten sona kalmış halde acele ile çıkarken, bana, ‘hani burada bizimle kalıp rahibe olacaktın?!’ diye takıldı. Gördüğüm en toleranslı ve yaşama sevinci dolu din adamı! Çok süslü mekanlar. 400 yıllık boyamalı ahşap kapılar. Kare planlı ana mekanda yüksek kubbe. İsten kararınca, üstü beyaz badana yapılmış. Yüzlerce yıllık süreç boyunca geliştirilen birtakım bakım çözümleri. Taş üzerine, mermer etkisi veren boyalar yapılmış. Altta, Güneş Tapınağı. MÖ 2000’den beri harçsız, birbirlerine kenetli duran tavan taşları. 6şarlı çapraz sıralar halinde, her bir taş 7 metre kalınlıkta. 
<IMG height=450 alt="" hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/04ma-deyrulzafrnboxofhelp.jpg" width=306 align=center vspace=10 border=0>
<IMG style="WIDTH: 353px; HEIGHT: 234px" height=305 alt="" hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/04ma-deyrulzafrncikisyolu.jpg" width=450 align=center vspace=10 border=0>
Deyr-ül Zafaran Manastırı iç mekanlarından loş ve ruhani bir köşe; Mardin'in kurulu olduğu yamaca bakar çıkış yolu
 
Dönüşte ÇATOM’a uğradık. Çok Amaçlı Toplum Merkezi’nin kısaltması, ve bölge kadınlarını sosyal ve ekonomik açıdan destekleme, gerektiğinde sığınak olma, mesleki beceri, v.s. kazandırma işlevini görüyor. Aralarında benim de tanıdığım Ceylan Orhun’un Anakültür’ü olan, birkaç sivil toplum kuruluşu, GAP İdaresi ile bir araya gelip Güneydoğu’daki çeşitli şehir ve kasabalarda bir ÇATOM ağı kurdular; sadece birkaç yılda merkez ve katılımcı sayıları katlanarak arttı; şimdi binlerce kadın yararlanıyor. Aramızdan bazıları bu konu ile yakından ilgilendi, ve ısrarımız üzerine, Gülsen Hanım ÇATOM merkezinden topladığımız broşürlerden bazı bilgileri mikrofonla otobüse aktardı. Tur programındaki sanat tarihi ve kültürel miras bilgilerini, ara sıra güncel sosyo-ekonomik olaylar ile de bağlayarak anlatmanın önemini ve yararını hatırladık.
<IMG style="WIDTH: 449px; HEIGHT: 266px" height=402 alt="" hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/01d-06-çatom.jpg" width=600 align=center vspace=10 border=0>
Mardin'de de, Diyarbakır'da da rastlayıp kısaca ziyaret ettiğimiz ÇATOM'lardan Diyarbakır'daki
 
<H4>Urfa yolunda Urfa tarihi</H4>
Her üç din için de, ama özellikle İslam için kutsal şehir. Hz. İbrahim’in hikayesi: Ay tanrısı Sin’e inanan putperest Urfa kralı ile çatışıyor. Putları kırıyor, tek tanrılı din öğretmeye başlıyor. Bunun üzerine ölüme mahkum ediliyor. Mancınıkla ateşli odunlar üzerinde Urfa Kalesi’nden fırlatılıyor. Düştüğü zaman ateş suya, odunlar da balıklara dönüşüyor. (O yüzden bugün bu sazan balıklarının kutsal olduklarına inanılır.) Hz. İbrahim kurtulunca, öldürülmesinden vazgeçiliyor. 
İspanya’dan bir rahip gelmiş, gezi anılarını yazmış. Hz. İbrahim’in Harran’daki evinden, Hz. Tomas’ın kalıntılarından, ve Sultan Abgar’dan (Büyük Abgar, Kara Abgar olarak da bilinen hükümdar) bahsetmiş. Abgar soyu, milat öncesinden M.S. 3. yüzyıla kadar Urfa bölgesinde yaşayan bir krallık kurmuş. Bu krallık, Ermeniler’den de önce Hristiyanlığı kabul etmiş. 
Urfa ile ilgili bir sürü efsane varmış, anlaşılan. Mendil hikayesi ilginç: ‘Mandillion’. Hristiyanlık tarihinde önemli. İsa’nın, Kral Abgar'ın hastalığını iyileştirmek için yüzüne silip gönderdiği, üzerinde İsa’nin yüzünün şekli kalan mendil. Mendilin korunma, taşınma, Bizans’a, Avrupa’ya götürülme hikayesi. Konya’da fırtına çıkması, mendili şehir surlarınn tuğlaları arasına saklamaları, mendildeki suretin tuğlaya geçmesi, ve bu olayda yüz sureti ile bağlantılı olarak kullanılan ‘ikon’ teriminin, Konya’ya ‘İkonyum’ ismini vermesi. 
Başka bir efsane: M.S. 1. yüzyılda, Aziz Tomas, Hindistan’da şehit ediliyor. Kemikleri, Urfa’ya, eski adıyla Edessa’ya getiriliyor. Ayrıntıları kaçırdık..
Urfa’nın tarihi aslında Hristiyanlık’tan çok daha eski. Sümer ve Eti kayıtlarında güçlü bir krallık olarak geçen Urşu adı var. Hitit kral şuppiliuma tarafından yıkılıyor. Hitit egemenliğinden sonra Mitaniler geliyor. ‘Orhai’ isminden daha sonra Urfa ismi türüyor. Persler, İskender, Seleukos hükümdarlıkları da oluyor. Edessa adı Romalılar zamanında veriliyor. 14.yy’da Urfa tekrar Müslümanların oluyor. Ayasofya Kilisesi yapılıyor. Bir din ve kültür merkezi oluyor. Nisibisli (bugünkü Nusaybinli) bir din adamı bir okul kuruyor. Daha sonra Selçuklular, Ermeniler, Sasaniler de hüküm sürüyor. 1098’de Haçlı kontluğu oluyor. Musul Atabeyi (Zengi?) hüküm sürüyor. Daha sonra korkunç katliamlar, talanlar oluyor, Hristiyanlığın yıldızı sönüyor. [Başka dönemleri de vardı, anlatıldı.] 
Bugün Urfa çok hızlı büyüyor, çok spekülasyon olmuş. Satılık arazi kalmamış. 
 
 
(şANLI)URFA
Urfa hakkında resim koymadığım için kusura bakmayın, özellikle Balıklı Göl'ün resimleri muhtemelen çoğu kişi tarafından bir şekilde görülmüştür diye umut ediyorum.
<H4>Balıklı Göl</H4>
Külliyeyi oluşturan yapılar: 12.-13. yüzyıldan kalma Halil-ül Rahman Camii ve medresesi; 18. yüzyıldan kalan Rızvaniye Camii. 
şadırvanlı havuz başı çay bahçesinde kebap yedik. (Aynı zamanda dikkat etmeyip açıktan su içtiğimiz için daha sonra hepimizin midesi bozulacaktı..!) Satıcı çocuklardan Araplarla özdeşleştirdiğimiz ‘puşu’lardan aldık. (Bakmaya bayağı bir doyduğunuz şu başlık resmi de o esnada geyik bir anda çekildi..!)
 
Harran Otel’e yerleşme
Pembe ve mor tonlarının envai çeşitleri ile dekore edilmiş iç mekanlar, bana Dallas dizisini hatırlattı nedense. Tatlı bir kiç nostaljisine gömüldüm! 
 
Kısa çarşı sefası
Gülgün, Joi ve ben rekor sürede çarşı bölgesindeki Gümrük Han’ı gezdik. İkinci Bahar'ın Urfa bölümleri kısmen bu handa çekilmiş, esnaf arasından gençler ve çocuklar şener şen abileriyle kurdukları ahbaplığı gururla anlatmaktan geri
duramadı..:)
Renk renk kumaşlar, tülbentler, halılar, gümüşler, yemişler, v.s. ile karşı karşıya kaldık. Çarşı gezintisi, ertesi sabah Gülgün’le söylediğimiz ‘Pazara gidelim, bir puşu alalım, ...' diye başlayıp giden tekerlemelere konu oldu.
<IMG height=312 alt="" hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/05su-gumrukhanuclu.jpg" width=450 align=center vspace=10 border=0>
<DIV class=MsoNormal align=center> Gümrük Han kaçakları, yöreye has oturaklara tünemiş iken..</DIV>
 
Harran’a yolculuk 
Otobüste pediatr Fikriye Hanım’ın aldığı Düğün Türküleri kasedi dinlendi. 
Bölgede sulama hizmeti gelişmiş, hatta bilinçsiz ve fazla sulama yüzünden toprakta tuzlanma başlamış. 
 
 
 <H1>HARRAN</H1>
 
Bir başka, ‘Ablaa, sana buranın tarihçesini anlataaayım mı?’ silsilesi..!
 
<H4>Sin Tapınağı + Kervansaray + Medrese  oluşumu</H4>
Bir yanında uyumsuz beyaz taşlardan / tuğlalardan yapılmış bir restorasyon çalışması var. Yüzyıllara yayılan birkaç farklı dönemde, ayrı ayrı katmanlar üst üste yapılmış. Dramatik fotoğraf kareleri oluşturdu. Büyük kemerli hacimlerden oluşan yapı. Üzerine tırmandığımız bir gözetleme kulesinden tüm çevre ovayı, tümülüsleri görebildik. 
<IMG align=center alt="" border=0 height=313 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-kervansraykarsıdan.jpg" vspace=10 width=450>
<DIV align=center class=MsoNormal><IMG align=center alt="" border=0 height=312 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-kervansraykemer.jpg" vspace=10 width=450></DIV>
<DIV align=center class=MsoNormal><IMG align=center alt="" border=0 height=450 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-kervansraykemercocuk.jpg" vspace=10 width=314></DIV>
<DIV align=center class=MsoNormal>Sin Tapınağı'nın dışarıdan ve içeriden görünüşleri - dev kemerlerin yarattığı ortam gerçeküstü gibiydi....</DIV>

<H1 align=center></H1>
<H1 align=center></H1>
<H1 align=center></H1>
<H1> </H1>
<H1>Topak Evler</H1>
<IMG align=center alt="" border=0 height=304 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-ikitopakev.jpg" vspace=10 width=450>
Harran’ı ünlü yapan, bindirme tekniği ile yapılmış ve konik şekilli bu evlerden bir tanesi, yanına ekli duran dörtgen şekilli bir yapıyla beraber Sin tapınağı alanında bulunuyor. Çay içilebilen bir yer yapılmış. Burada Sin tapınağını gezdikten sonra oturup çay – kahve içtik. Sevgili gazeteci-yazar Özgen Acar abinin uyardığı gibi, hakikaten de kazık olan eşarplardan ve kitaplardan yine de satın aldık. 
<IMG align=center alt="" border=0 height=311 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-05-cocuklarcadir.jpg" vspace=10 width=450>
<DIV align=center class=MsoNormal>Harran'ın renkli güzel çocukları turistik çekim alanı içerisine girmiş toplaşmış halde...</DIV>
<DIV align=center class=MsoNormal> </DIV>
Bir çocuk yanık bir türkü söyledi. Fikriye Hanım’ın ısrarı üzerine daha neşeli, düğün türküsü olan bir şarkıyı sanki zorlanarak söyledi.. (Acı çekmeye koşullanmış mı insanlar, çocukluktan itibaren?) 
Bu arada Mustafa Bey ve Beyhan Hanım, geleneksel ‘kaftanlara’ bürünerek ikinci düğünlerini yaptılar! 
<IMG align=center alt="" border=0 height=450 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-06-gelindamat.jpg" vspace=10 width=303>
<DIV align=center class=MsoNormal>Doktor çiftlerden Mustafa Bey - Beyhan Hanım ortamın sunduklarının tadını çıkarmayı bildi!.. </DIV>
<DIV align=center class=MsoNormal> </DIV>
Yerleşim dokusunu oluşturan diğer evlerden ise, yalnızca bir tanesini canlı tutmuş, ‘örnek Harran evi’ diye müze – el ürünü satış yerine çevirmişler; diğer evlerin hepsini boşaltmışlar. Yerli halkın, bu evler fırtınaya dayanmıyor söylemine inanmışlıkları, ve yetkililerin de bu evlerin içinde yaşanarak korunmalarını akıl edemeyişleri, beni çok etkiledi ve üzdü...  Biraz yerel sakinlerle ve Gülsen Hanımla bunu tartıştım. Yüzyıllardır bu doğal klimalı, sağlıklı evlerde oturabilmişler de şimdi mi oturamıyorlar diye, sanki fırtınalar mı çoğaldı? Doğru bakım ve sürekli onarım rejimi ile gayet güzelce içinde oturulabilir aslında... Sülün Hanım ve Figen Hanım, benim ne demeye çalıştığımı anladılar, ve Figen Hanım’la uzun süre bunu içeride, el ürünleri masalarının yanında konuştuk; hatta öyle uzun ki, dışarıda hep beraber hatıra fotoğrafı çektirmişler. (....!) Otobüste daha sonra tutkulu bir not almışım:
‘Harran evlerinin başına gelenlere inanamıyorum... John Hurd’lerin [Ortadoğu'da ve Afganistan'da bolca gezmiş, kendini kerpiç yapıların korunmasına ve yapım kültürüne adamış İngiliz bir hoca...] dedikleri hala ne kadar geçerli, ve öğretilerine ne kadar ihtiyaç var... Yanlış kanılar, eğitim gereği... O kerpiçten, doğal evleri bırakıp etraftaki beton kutulara nasıl yerleşiyorlar? ÇATOM’larda mimarlık kursu da vermeli... Çok doldum. Biraz militanca konuştum. Sempatizanlar oldu. :)‘
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=312 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-07-topakevgrupfoto.jpg" vspace=10 width=450>
<DIV align=center class=MsoNormal>Topak ev müze bölümünde tur grubumuzun hatıra fotoğrafı</DIV>
<DIV align=center class=MsoNormal> </DIV>
Ulu Cami
Müthiş kalıntılar. Joi çok etkileyici buldu, öneminin azımsandığını, hatta Nemrud’la boy ölçüşebileceğini düşündü. Emevilerden kalma. Ortaçağ Üniversitesiymiş. Milattan önce de burada bir üniversitenin olduğu söyleniyor, ama izleri halen bulunamamış.  
<IMG align=center alt="" border=0 height=510 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-07-ulucamigiris.jpg" vspace=10 width=349>
<H4 align=center><IMG align=center alt="" border=0 height=363 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-08-ulucamikulekemer.jpg" vspace=10 width=525></H4>
<H4 align=center></H4>
Ulu Cami alanını tanımlayan dev yapı kalıntıları ile...
<IMG align=center alt="" border=0 height=303 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/50/06hr-09-ulucamitasparca.jpg" style="HEIGHT: 177px; WIDTH: 270px" vspace=10 width=450>
...alanın taşıdığı gizli sanatsal sırların ipucunu veren küçük ayrıntılar 
<H4 align=center> </H4>
<H4> </H4>
<H4>Tümülüsler</H4>
Uzakta görülen birçok var. 
 
Akşam Harran Otel’de, birtakım Pfizer ilaç firması kutlamaları arasında, biz de şantörler eşliğinde kendi havuz başı göbek havası sefamızı yarattık. Gülsen Hanım kıvıra kıvıra bu alanda da ağırlığını koydu, ama ben de geri kalmadım kendimi ortaya atmaktan! Ayağa kalkıp oynamaya cüret edebilen hepimiz gayet iyiydik!
 
Bizim masada ilginç tartışmalar oldu. Özellikle Ege?/9 Eylül? Üniversitesi'nde imar hukuku dersi veren avukat Mehmet Bey’in, sentezin önemi (İzmir’de karşılaştırma şansı buldukları İtalyan, İngiliz, Alman ve Amerikan gemilerinin stili örneği verilerek), mimarlık eğitimi, geometri gibi temel bilim derslerinin verilmeyişi, memleketin durumu gibi konulardaki konuşmaları ilgiyle dinlendi ve tartışıldı. Mehmet Bey, beni özellikle Harran evleri derdim hakkında aydınlattı, ona göre o topak evlerden insan çıkarmalar, terör zamanındaki güvenlik önlemleri nedeniyle olmuş, topak evler birbirleriyle organik tünel bağlantılarına sahip oldukları için, olası teröristleri izole etmelerini güçleştiriyormuş. Bu bakış açısı çok ilginç geldi. Bu arada, garsonlar ‘servis’ yaparken bir bizi dövmedikleri kaldı... Rakı ve künefe, sofradan eksik olmadı.
 
Bir sonraki fasikül: Urfa'ya devam, Nemrud'da günbatımına çıkış