Güneydoğu Anadolu'da bir Ege (1/5)

Güneydoğu Anadolu'da bir Ege (1/5) - (3.1.2002)

20 Haziran 2001, Çarşamba: İstanbul - Diyarbakır- Hasankeyf

 
 
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">İSTANBUL</H1>
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt"> </H1>
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">İstanbul – Atatürk Havalimanı'nda, İngiltere’den ziyarete gelmiş Hintli arkadaşım Jaideep Chakrabarti (kısaca Joi) ile birlikte, nemrut bir sabah havası içinde turla (Novitas Turizm, <A href="http://www.novitas.com.tr/">www.novitas.com.tr</A>, <A href="mailto:novitas@superonline.com">novitas@superonline.com</A>) buluşup,  kendimizi uçağa attık. Joi’ya Türkiye’yi tanıtmaya, Ankara ve İstanbul’daki ikişer günlük gezmeceler dışında bu uçtan başlamam, arkadaşlar tarafından garip karşılandı, ama ben onun tarihi eser korumacı bir mimar olarak gayet ilgileneceğini hissettim, nitekim iyi de oldu!..</H1>
 
 
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">DİYARBAKIR </H1>
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt"> </H1>
<IMG align=center alt="" border=0 height=168 hspace=10 src="http://gezgin.com/dergi/yazi/28/01Dybkr-01-havaalani.jpg" style="HEIGHT: 158px; WIDTH: 235px" vspace=10 width=250> 
<DIV align=center class=MsoNormal style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">Diyarbakır havaalanı</DIV>
<DIV align=center class=MsoNormal style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt"> </DIV>
<DIV align=center class=MsoNormal style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt"> </DIV>
<DIV align=left class=MsoNormal style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">07.00 Diyarbakır uçağıyla, şehrin küçük, şirin ve modern görünen havaalanında, İzmir ve Ankara yolcularıyla da buluşarak, Antakya’dan gelmiş olan otobüsümüze bindik. Bu arada Ankara'dan katılacak olan ofis arkadaşım Gülgün’le eşzamanlı olarak uçaklarımızdan inerken pistte karşılaşıp neşeli neşeli el sallaştık. :)</DIV>
 
 
 
Otobüste Verilen Seçme (Akılda Kalan!..) Bilgiler
Diyarbakır surları, dünyadaki en iyi korunmuş, tam kalmış şehir surlarındanmış. 6. yüzyılda, imparator Jüstinyanus yaptırmış.  
Diyarbakır mimarisinin en tipik unsuru olan bazalt taşlar, siyah – beyaz taş örgü duvarlarda, pencere kenarlarında sürekli olarak izleniyor. Surlar da bazalt taşındanmış. şehrin Roma’daki ismi Amit’miş; sonra Kara Amit olmuş; bu siyah bazalttan dolayı olabilir. ‘Bakr’ ise, istilacı Arap kabilesinin adıymış. 
Diyarbakır, Anadolu’da, Urfa’dan sonra Hristiyanlığın belirdiği ikinci yermiş. 
1950’lerden sonra, DP yönetimi ile birlikte, çok yapılaşmış, şehir surların dışına taşmış. 
<H1 align=left style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">Ulu Cami</H1>
Anadolu’daki ilk cami (bu tip kesin cümlelerden rahatsız olmaya başladım; mesela, Harran'dan aldığım Harran kitabında da oradaki Ulu Cami’nin aynı statüye sahip olduğu yazılı. Belki Diyarbakır'daki, Kilise’den çevrilme ilk cami olabilir...).
 
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=342 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/01D-02-ulucamikemerden.jpg" vspace=10 width=236>
<DIV align=center>Ulu Cami</DIV>
 
Genel Bilgi
Araplar tarafından yapılan Arap stili bir cami. Bir avlu çevresinde sıralanmış ince uzunca, bitişik yapılar grubundan oluşuyor. Ana ibadet yerine, bayanlar başlarını bağlayarak girdiğimizde gördüğümüz üzere, transept tarzında; yani ibadet mekanı, mihrabın iki yanına doğru yatay olarak uzanıyor. 
Cami formu, Hz. Muhammed’in evinin ibadethane olarak kullanılışındaki şeklinden türemiş. Yani dörtgen bir mekan, bir uçta Hz. Muhammed oturuyor, herkes sıralar halinde ona bakarak arkaya doğru diziliyor, ve bir süre sonra evden taşarak, dışarıdaki sahanlıkta da dizilmeye başlıyor. Dışarıda kalanları güneşten korumak için, direklerin tuttuğu bir üst örtü yapılıyor. Bu örtü, daha sonra revak(?)a dönüşüyor. Bu ilk şeklin yorumlamaları arasında, Türk (Selçuk) camileri farklı, yani bazilika türü (ibadet mekanı, mihrabın baktığı doğrultuda uzunlamasına gidiyor). 

Cami yangın geçirip yeniden yapılmış, o esnada ilkin içeride kullanılan kolonlar, dışarıya, avlu cephelerine alınmış. Avluya bakan duvarlardaki kitabeler, restorasyon tarihlerini ve yapımcılarını anlatıyor. Yapı, kiliseden camiye çevirme. Farklı dinler ve mezhepler için eş zamanlı ibadet imkanı sağlanmış. Bir tolerans kültürünü gösteriyor. 
 
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">Cahit Sıtkı Evi</H1>
Yaş 35 şairinin evine uğradık. Hayatının sadece kısa bir bölümünü burada geçirmiş (geri kalanı Fransa'nın Sorbonne'undaymış), ama Kültür Bakanlığı sahiplenip müze yapmayı düşünebilmiş. Bazalt taşlar boydan boya bina avlusunu döşemiş, en önemli özellikleri poroz olup, taşın içindeki deliklerde nemi ve ısıyı tutuyor olmaları. ‘Soğukluk’ denen bir oda vardı, bu köşede ise tüm yaz geçirilir gibi gözüküyordu; dışarıdaki kavurucu sıcağa rağmen içeride serin serin sohbetler gerçekleşmiştir... 
<IMG align=center alt="" border=0 height=236 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/01Dybkr-03-cahitsıtkısoğukluk.jpg"
style="HEIGHT: 257px; WIDTH: 179px" vspace=10 width=163>
Cahit Sıtkı Evi - Soğukluk 
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt"> </H1>
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">Hasan Paşa Hanı</H1>
Ortadaki şadırvan / mescit? hanlarda tipik galiba, Ürgüp yolundaki Ağzıkarahan?’da da vardı. Kubbesi kötü restore edilmiş sayılırdı, çimento kullanılmış, genel his ve görüntü bayağı ağırdı.
 
Bu Arada Çarşı Kaçamağı
Tütün aldık. 750.000 TL’ya, hala haftalardır azar azar içiyorum, çok güzel. Sarışı önemli, hiç tat da almayabilirsiniz, acaip kafa da yapabilir. (şimdi sigarayı bıraktım ya, elde kalan tütünü kim ister?? J - bunu sonra Ozan ve Yiğit Adam’a verdim, iyi de oldu, hak yerini buldu…) Çarşıda hem özgün, yerel mallar, hem de absürd ve kiç plastik eşyalar v.s. vardı. Diyarbakır’ın karpuzuna doyum olmazmış, onlara ve kirazlara, çileklere de ağzımız sulandı.
 
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">Kiliseler</H1>
Adı unutulan veya hatırlanmayan, birer Kildani ve Ermeni Kilisesi gezildi.
Kildani Kilisesi: Kilise'nin papazı ve 'bekçisi', karizmatik ve dominant Zekeriya Bey'di. Cep telefonlarını kapattırdı. M.S. 4. yy’dan kalma kiliseyi bugün yaklaşık 30 aile kullanıyormuş.
Ermeni Kilisesi: Kildani Kilisesi'nin hemen yakınında, büyük, yıkık bir yapı idi. Çatı ahşap - kerpiç, halen düşmemiş olan hatıllardan (yatay duran strüktürel ahşap kirişlerden) anlaşılıyordu. Çatı malzemesinin çoğu zamanla içeri göçmüş, yer seviyesini yükseltmişti. 
İki kilisede de, bundan sonraki her kilisede göreceğimiz gibi, ‘help box’lar vardı.
<IMG align=center alt="" border=0 height=236 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/01Dybkr-04-ermenikiliseiçi.jpg" style="HEIGHT: 258px; WIDTH: 183px" vspace=10 width=163>
Ermeni Kilisesi 
 
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt"> </H1>
<H1 style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">Kervansaray Oteli / Deliller Hanı</H1>
Diyarbakır’ın zengin iş adamlarından biri tarafından 4 yıldızlı otele dönüştürülmüştü. Avlu harikaydı. Maket yapıp avluya koymuşlardı, baktık biraz. Resepsiyonda duvara asılı bir şehir planı da gözümüze ilişti, fotokopilerini aldık. Bilgilendirme çabasını takdir ettik. 
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=163 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/01Dybkr-05-kervansarayotel.jpg" vspace=10 width=236>
Kervansaray Otel'in avlusunda 
yapının maketi
 
 
Sur Takibi
Ünlü eski surlara bakayım derken yazarınız neredeyse kamyon altında kalmaca yaptı... Bu esnada Mardinkapı civarındaydık. 
 
 
Selim Usta’nın Sofrasında 'Kaburga'
Dananın (?) bu bölümü, dokuz saat boyunca pişirilerek yumuşatılıyormuş. İlginç bir tattı! Masamızın arkasındaki duvarda, Gaffar Okkan’ın kocaman bir resmi asılıydı, 'başımız sağolsun, seni özleyeceğiz' yazılıydı. Duygulandırıcı ve düşündürücüydü. Garson İngilizce konuştu. 
 
Tur grubunun üyeleriye tanışma sürecinin başında olduğumuz için, yeni birkaç tanışma daha oldu. Grubumuzun sosyal yapısı, genel olarak doktorlar, akademisyenler, ve yüksek sosyo-ekonomik sınıftan İstanbullular’dan oluşuyordu. Bu 'yüksek kalite', daha sonra tekrar tartışıldı, ve özellikle Novitas Turizm’in sadece Cumhuriyet gazetesine ilan vermesiyle de ilişkilendirildi.
 
Hasankeyf kazıevini aramaya çalıştık, ulaşamadık. Meğer o Cuma geliyorlarmış, daha. Ofisle de telefon görüşmesi oldu. Yürüyen işler peşimizi Diyarbakır’da da bırakmadı.
 
Hasankeyf’e yolculuk...
 
 HASANKEYF
 
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=303 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02Hkyf-01-yollevhası.jpg" style="HEIGHT: 159px; WIDTH: 259px" vspace=10 width=450>
 
Zeynel Bey Türbesi
Anadolu’daki çokgen planlı ve konik çatlı kümbetlerden farklı olarak, yuvarlak planlı ve İran etkili çatısı olan, güzel çini işleri ile bezeli bir yapı. Türbelerde esas mezarlar toprağa gömülü olur, üstünde sembolik sanduka dururmuş. Burada sanduka yoktu – çalınmış olabilir mi? Çocuklar türbenin hikayesini anlatıyordu. Zeynel Bey’in kızı, bir çobana aşık olmuş, onunla kaçmış.... Nar ağaçları anlatılan hikayeye fon oluşturdu.
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=450 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02h-02b-zeynelbeytürbesi.jpg" style="HEIGHT: 230px; WIDTH: 153px" vspace=10 width=275>  <IMG alt="" border=0 height=450 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02h-02c-zeynelbeytürbesi.jpg" style="HEIGHT: 225px; WIDTH: 158px" vspace=10 width=302>Zeynel Bey Türbesi
<IMG align=center alt="" border=0 height=480 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02Hkyf-02-zeynelbeytürbesi.jpg" style="HEIGHT: 318px; WIDTH: 207px" vspace=10 width=325>
Kaleden Zeynel Bey Türbesi'ne bakış
 
 
Kaleye çıkış
Çocuklar Arap – Kürt – Türk karışımı bir şeyler konuşuyorlardı. Bir de şimdi İngilizce eklenmiş! Kürtçe ‘merhaba’: Keremka.
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=349 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02Hkyf-03-küçükkız.jpg" style="HEIGHT: 325px; WIDTH: 490px" vspace=10 width=525>
 Türkçe konuşmayan küçük bir kız çocuğu
 
 
Tepeye çıkarken gördüklerimiz 
Kapılar: Üç ayrı kapı, yukarı çıkışta farklı seviyelerde karşımıza çıktı. Bizim firma (Ka.Ba Eski Eserler ve Mimarlık Ltd., <A href="http://www.ka-ba.com.tr/">www.ka-ba.com.tr</A>) tüm Hasankeyf şehri ve tepedeki kazı alanı ile birlikte, bunları da daha önce belgelemişti. Bu yüzden, ofiste onlarca fotoğrafını görmüş olan biri olarak bana çok tanıdık geldi! Hatta duvarlarda, ölçüm için kullanılan (zamanla duvardan ayrılabilir olan) eski hedef noktası kağıtlarımızı bile gördüm...
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=525 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02Hkyf-04-kapı.jpg" style="HEIGHT: 391px; WIDTH: 270px" vspace=10 width=362>
 Orta Kale Kapısı
 
 
Mağara Evler: İnsanlar buralarda yüzyıllarca doğal klimalı ortamlarda yaşıyormuş, 1950 veya 60lardaki cumhurbaşkanlarından biri (Celal Bayar / Cevdet Sunay olacak) ‘benim insanlarım mağaralarda yaşayamaz’ diye, aşağı kısımda, hiçbir bilimsel sağduyuya sahip olmayan kutu kutu, ızgara plan şeklinde dizilmiş yeni bir şehir yaptırmış, ve insanları oraya taşımış.
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=356 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-05-mağaraevler.jpg" style="HEIGHT: 186px; WIDTH: 270px" vspace=10 width=525>
<DIV align=center class=MsoNormal style="MARGIN: 0cm 0cm 0pt">  Mağara Evler </DIV>
 
 
Küçük Saray: şekli tam anlaşılamayan, harabeye dönmüş bir yapı idi.
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=352 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-06-kaleyapı.jpg" style="HEIGHT: 192px; WIDTH: 280px" vspace=10 width=525>
Kale'deki yapılardan biri
 
 
<IMG alt="" border=0 height=356 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-07-camiaşağıdan.jpg" style="HEIGHT: 194px; WIDTH: 284px" vspace=10 width=525>
Ulu Cami'ye çıkarken yapı duvarları
 
 
 
Büyük saray: Bu da biraz okunaksız bir şekle sahip; çevresindeki taş yığınlarıyla karışıyor. Çevremizdeki tüm renkler toprak tonlarında, bana mistik bir çöl ortamını andırdı. 
 
Tepedeki Ulu Cami: Üst üste duvar dokulardan iki ayrı yapım döneminin izlerini gözledik. Bu cami de Diyarbakır Ulu Camii gibi transept tipteydi (bazilikal değildi). Minberdeki işlemelerin yeni yapılmış olduğunu anladık. Yani bu yapı yakın zamanda müdahale görmüştü.
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=525 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-08-cami.jpg" style="HEIGHT: 263px; WIDTH: 186px" vspace=10 width=363>
Ulu Cami
 
Tepeye çıkarken başka bir yapının içine girdik, içeride yuvarlak plan, kubbede lale desenli oymalar gördük. 
 
Köprünün fotoğraflarının çekilmesi için biraz yar kenarında takıldık. 
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=394 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-09-kaledennehirmanzara.jpg" style="HEIGHT: 211px; WIDTH: 278px" vspace=10 width=525>
Kale'den Fırat üstündeki köprüye bakış
 
 
Joi ile kalenin tepesinde dolanırken, bütün alanda neler yapılması gerektiği veya neyin iyi olacağı hakkında konuştuk, fikir üretmeye çalıştık. 
 
<IMG alt="" border=0 height=525 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-10-kaleyar.jpg" style="HEIGHT: 507px; WIDTH: 230px" vspace=10 width=240>
Kale - Yar Kenarında Gözetleme Kulesi 
olduğu sanılan yapı
<IMG alt="" border=0 height=450 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-11-minare.jpg" style="HEIGHT: 357px; WIDTH: 232px" vspace=10 width=302>
Kaleden El Rızk Camii Minaresine bakış
 
 
Aşağı inerken kahvehanede çay – ayran içtik. Çocuklar bize kitap sattı.
 
Çocuklar 
Her çocuktan tekrar tekrar duyulan ‘Ablaa, sana buranın tarihçesini anlataaayım mı?’ !! sesleri arasında kaldık.
 
Gülgün kaleye çıkan kafileyi kaçırmış, o da aşağıdaki eski mahallede gezinip fotoğraflar çekmişti. Hasankeyf’i terk ederken eski şehrin içinden de geçtik. 
 
<IMG align=center alt="" border=0 height=305 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-12-yerleşimdokusu.jpg" style="HEIGHT: 205px; WIDTH: 314px" vspace=10 width=450>
Eski Mahallede Yerleşim Dokusu
 
 
<IMG alt="" border=0 height=450 hspace=10 src="http://www.gezgin.com/dergi/yazi/28/02H-13-sokak.jpg" style="HEIGHT: 287px; WIDTH: 194px" vspace=10 width=305>
Eski Mahallede bir Sokak
 
 
Mardin’e Hareket
 
1.5 saat kadar tutan, günbatımının koyu sarı renk tonlarındaki araziye nasıl yansıdığını seyrede ede yaptığımız yolculuktan sonra,  Bilen Otel’e yerleşmeyi gerçekleştirdik. (Akşam duvarda gördüğüm, müşterilere en iyi hizmeti vermenin önemsendiğini anlatan yazıyı, ertesi gün ukalaca gramer açısından düzelttim, resepsiyonistlere kağıtta verdim. Daha kaliteli turizme hizmet etmek, derdimiz! Ürgüp’teki bir lokantanın mönüsünü de aynı niyetlerle düzeltip göndermiştik. Onlar minnettarlıklarını çok güzel bir şekilde, ofise ikram şarap göndererek ifade etmişlerdi...)
 
Spor salonundan yemek salonuna dönüşmüş klimalı acaip bir teras katından akşam yemeği yedik. Grup birbirine sabaha kıyasla epeyce ısınmıştı artık. Günün yorgunluğuna fazla dayanamayıp çok oyalanmadan odalara çekildik. 
 
Gülgün’le paylaştığımız odada, üst katımızdaki lokantanın havalandırmasını sağlayan dev ve gürültülü makinaları balkonumuzda ağırladık.
 
Böylece ilk gün bitti... 
 
Eğer sizi de çok yormadıysam sonraki fasiküllere de bekleriz,
Diyarbakır karpuzları keseriz...:)